Deze bewerking werd ter beschikking gesteld door Mathieu Vandenbosch.

Bron: Rijksarchief Hasselt. Archief van de abdij van St. Truiden. Inventarisnr. 242, blz. 541-603.

CARTA SAGITTARIORUM DE HALMAEL.

2 juli 1639.

Approbata 9 novembris 1671.

Statuten ende ordonnantien van wegen onssen Eerwerdichsten Heere Heer Hubertus Germijs, abdt ende Prelaet des keijserlijcx Moensters ende Heere der stadt St. Trudo, Heere tott Halmael, om op te stichten een congregatie ende schutterije vanden edelen handtbooge soo die van audts noch geweest is, om t'selve met liefden, unie bij malkanderen frequenteren, sonder crackeel, injurien, vloecken noch sweiren, oft eenige oneerbaer woorden van ossen eerff vijant geens vermanen ende voorts allen andere oneerbaer worden, strijvechten laeten, geenderhanden uijtgesondert op penen so volght, ende op dat alles geschiede ter eeren Godts ende sijnder gebenedijder moeder Maget Maria, ende den heijligen Apostel St. Peeter, Patroon deser Heerlijckheijt, soo wie tegen eenige punten misdoet hem te buijten gaet, sullen bij coninck, deecken ende raedt gestraft worden naer luijt allen ende eenijeder punten soo hiernaer volcht, allen inobedienten ongehoorsaem daer toe aenroepen den Heer ende sijne Officieren die selve inobedienten straven publieck sonder genaede naer qualiteijt delict sal worden bevonden op eenige privatie van die camer, saluijt inden Heere.

Invaren op die camer, op 10.
Sondach eer die schutters opwaerts schieten naerden Papagaije oft op andere meeste feestdagen met conincx, dekens, raetsheeren consent, mits doende den eedt ende alsoo allen vrijheijt genieten gevende hen acht daegen eer hij wordt ingescreven tott beraedt aen beijde sijden, voor hon incomen op die camer geven x stuijvers, onderhalff pont tens, voor d'affvaren van die camer geven x st een pont tens, mett alle andere costen, lasten die onbetaelt sijn. Acht daegen voor d'expireren van jaer op pene van eenen gulden. Nijemandt en sal ingenomen worden die in de banne is, oft andere boes oneerbaer stucken befaempt, eerst hem daer van purgerende, sulcx gebleecken aen coninck, deecken ende raedt onculpabel sal mogen geadmitteert worden, anders oft voorders niet.

Den teijdt des dienst Godts, op v.
Sinte Peetersdach ende op kermisdach sullen coninck, deecken ende raedt met die schutters t'saemen inder kercken alhier ordine gaen die misse hoiren,daer toe verbonnen sijnde op een vierdel pont was die non comparanten, ende t'saemen in die processie gaen met geweer met allen eerbaerheijt ter eeren t'Hoochwerdich heijlich sacrament.

Van affheijschen.
Soo wat schutterden eenen den anderen affheijsde op die camere oft tuschen die raemen als coninck ende deecken wit gesteecken heeft om te schieten op pene van negen stuvers ende soo wat schutter coninck, deecken ende raedt gesworen sijnde sijn jaer niet en hiel, sal verbeuren eenen wech Scherpenhuevel in persoen mett attestatie ende geven voor een boet thien alde grooten. Oick wat schutter gecoren wordt tott een schietspelle ende niet tuijchden Heeren noet, sal verbueren eenen wech St. Joes op See, oft daer voor betaelen vijff alde groten.

Van schutters bogen te nemen.
Soo wat schutter eens anders booge ofte pijl concernerende den eedelen handtbooge neempt sonder consent oft anders, sal verbueren twee alde grooten, ende wat schutter op die camer oft tuschen die raemen eene messe oft dagge treckt, slaen, stooten met voeten, stocken, boghen oft met worden tegen jemans opstonde, sal verbeuren eenen wech tott Ceulen opden Reijn, ende voor een amende te betaelen xxiiij st. soe versueckt gratie ende genade. Soo wat schutteren den eenen den anderen quetsen op die camer, oft raem sal dat voor coninck ende raedt geslicht worden naer goetduncken, ende den officier op die boeten noijen.

Van vloecken, sweeren.
Soo wat schutter sweerende bij Godt ofte eenige Heijligen oft bij t'heylich sacrament oft iemandt heijte sijn moeder toe te gaen, oft ander oneerbaer woorden op pene van 25 stuvers die tweede rijse dobbel.

Van pruvinge.
Soo wat schutter sijn pruvinge versmade te bringen opden dach alst hem gecondicht is ende niet en gift soo dat geordonneert is, sal verbeuren drije alde grootten. Ende wat schutter den een den anderen ijet geloefden opden eedt vanden edelen handtboge ende des niet en hoel, zal daer met verbueren altijts te bliven uuijt die camer oft eenen wech tott Ceulen opden Rijn, mett volle attestatie binnen ses daegen volbracht tott discretie conincx, dekens ende raedt.

Van coninck, deken, raedt doen swijgen ende schuttersstrijden ende van dagement.
Soo wat schuttere den deken dede swijgen en niet en obedieerde, op pene van boete twee aude groot. Ende oft eenich schutter streeden den eenen tegen den anderen, coninck, deecken, raedt beveelden vrede, ende des niet en wilden doen, sullen verbueren dartich stuvers. Ende wat schutter dach hadde op die camer ende niet en pareerden op een boete van twee alde groeten.

Van vergaderinge op die camer ende delen van pruvinge.
Soo den deken, coninck ende raaedt die camer wilden vergaederen, ende dat ten elff uren, ende niemandt sonder oorloff van den deken en mach vertrecken, op een boete van twee alde groet. Ende men sal altijdt die pruvinge delen tott twee uren.

Van oncuijsheijt ofte gulsicheijt.
Soo wat schutter onkuijsheijt ofte gulsicheijt doet op die camer oft raemen sal verbueren iiij au groot.

Van bij die schutters comen drincken.
Soo wanneer pruvinge dach is en sal niemandt bij die schutters comen drincken, ten waere met oorloff van den deecken, mach opbrengen voor gelach moet den schutter goet sijn ende allen sijn misbruijck ende in absentie des dekens, coninck, raedt, oorloff vragen aen die schutters op pene van twee alden groot.

Van cleen boeten.
Soo wat schutter vervalt in cleen boete, terstont betaelen op pene van dobbel, ten lancxte binnen acht daegen.

Van invaren der schutteren. Van iet te breecken.
Soo iemandt versueckt te comen onder die schutterije salmen sijnen naem scrijven op een breet met crijde, ende hangen drije pruvinge daegen aenden want. Soo hij binnen die termeijnen niet en wordt uuijtgewist, sal vast schutter wesen, mits betaelende x st, onderhalf pont tens.
Soo wie oft wat schutter potten, gelaesen oft anders breeckt, sal betaelen twee voor een. Maar wie dat moetwillich doet, verbueren eenen wech tott Scherpenhuevel. Daer bij een pene van x au groot. Tenware hij versoecht genaede, sal wesen tott discretie conincx, deeken ende raedt.

Van vogel te schieten.
Soowat schutter, coninck is ende den vogel affgeschoten heeft, sullen ten naesten schietdach op den boom leveren met gelijcken camerlast.

Van coomanschappen.
Soo schutters een comanschapden op die camer oft inden raem, denwelcken des beraut sal wesen onslach, mits betaelende een cruijck biers van ses kannen binnen acht daegen op pene van dobbel ende in die bussen eenen alden groot.

Van drincken met halven ende met heelen.
Soo dat niemandt en sal den eenen den anderen aen drencken mett hele oft met halve potten, dan ieder sijn gelas ijdel overlangen, schincken, drincken soo veele een ieder gelieft. Die anders op pene van drij alde groet, d'ierste rijse vergeven, die tweede reijse die hellicht, die derde reijse dobbel.

Versueck van copije uuijtter caerten.
Wie copije versueckt uijt onser caerten, mach hem geworden, dienende alleen aen den deken, sonder cost oft last, broederlijcke liefden.

Van affdraegen van die camer.
Soo wat schutter van die camer afdraecht sijn worden: potten, gelaesen, cruijcken, spijse oft dranck, ende al wat die camer ende schutters aengaet, oft eenige derhande dingen, sal verbueren restitutie dobbel, soo wat coninck, deecken, raedt verdraegen sullen.

Soo alwat in dese caerte niet uuijtgedruckt en is.
Soo iemant der schutter hem eenichsints te buijten gaet, staet tott correctie van coninck, deken ende raedt.

Soo wie coninck is, ende den vogel affgeschoten sal wesen al eer men den vogel ten naesten schiet daege oprichten, ende wederom schieten, gebetert wesende met schakel oft ander ciraet ter werden van drij gulden.

Soo wie coninck is sal naer den feest den vogel in die comp leveren tott bewaerenisse ende vereeren die camer met een aem biers, een hespe, vierthien pont hutspot ende voorts den coninck vrij van hoeijken.

Van gelach ende betalen.
Soo nijemant van die schutteren en sullen naer gelach drincken achter dat voorsten gelach gemaeckt is. Ende dat deken oft cnape te vreden sijn vanden gelaege. Die dat niet en volbringt op pene van twee st. Dat gelach gemaeckt sijnde, betaelen aen deken ende voldoen terstont oft ten lancxten binnen twee daegen, op pene van dobbel voor die camer ten besten.

Van verwijten.
Soo niemandt van die schutters oft andere bij hon gadmitteert met consent vanden deecken in minsten mogen malkanderen verwijten eenige dingen voormaels oft naemaels geschiet, voor oft naer den noen, oft naer dranck van desen salman op die camer oft in die raemen mogen verhaelen oft repeteren op peene van twee alde grooten, die 2de rijse dobbel, die derde rijse naer ordinantie bij coninck, deecken ende raedt.

Van schult aenden bode.
Soo wie den cnape schuldich blijft, dat der cnape clagen mach over die schutteren, wanneer clachten vallen soo sal ieder verbueren acht groot, die tweede clachte dobbel ende alsoo voort aen.

Van clagen over malkanderen.
Soo eenich schutter sijn achterste porte opendoet stincken, ende daer van claegen op een boete van acht alde groot.

Clacht van deken over de schutters.
Soo mach den deken claegen over die schutters van allen misbruijck, geen uuijtgesondert op een peene soo voor.

Van schempen.
Soo wat schutters op malkanderen schempen, sal verbueren eenen auden groot ende een tennen sautvaet.

Van speelen.
Soo sal niemant van die schutters op die camer oft raem met terlingen kartspel spelen, dan met consent deken, coninck ende raedt, dan wel mett bolle oft balle, rollcloet oft telloeren, die caert met consent met drije carten om drij schillingen, niet hooger, op pene van twee alde grooten, die twede reijse dobbel.

Van schutters bogen, pijlen.
Soo wat schutter op die camer is, moet hebben boge, pijlen, soo lange op die camer is. Die sulcx niet en heeft verbueren twee alde grooten.

Sinte Bastiaensmisse.
Sullen die schutters met coninck, deken, raedt sinte Bastiaens misse doen lesen oft singen, ten offer gaen ter eeren Godts, twee en twee naer die kercke comen bidden voor die siele van d'overleden schutters, welvaert des lants.

Loon des dienaers als men sit.
Sal den dienaer hebben voor synen loon van ieder schutter één ort als men sit. Ende coninck, deken, raedt gehoirsaem sijn ende hem niet droncken drincken. Ende als die muijte uuijt is, thoonen aen den deken, raedt oft schutter, sal roepen mijn heere cruijck oft muijt op die camer als in den raem is uuijt, sulcx gedaen wederom voll haelen ende well nerstelijck scrijven op een bert. Daer toe gecosen worden allen sondach een uuijt die schutters, als den bode die muijt brenght ende uuijt is obbringe roepen Godt seggen die Heeren Bier. Die voor dien dach gecosen is , oft die muijt is soo datt behoirt. Soo iemandt bevindt dat schutters oft dienaers bier uijt draegen sonder consent, sal verbueren een aem biers, sonder genaede, geenen uijtgesondert.

Ordonnantie van targie oft hoeyken.
Sal worden geordoneert van coninck, deecken ende raedt die targie hebben sal ende hoeijkens man wesen die sullen op dien dach moeten pareren. Soo niet en comen ten een ure, salmen op die targie affschieten, ende die den selven dach targie heeft gemerckt niet en tijdts is comen sal evenwel absent in gelach verobligeert wesen gemerckt eenen gebonnen dach is, ende op sulcken voet omme gaen, op pene van x stuvers, ende dat hoeken sal gestelt worden ieder jaers eens, hoe veele ider ende en maeckt malkanderen niet graveren.
Ende bij coninck, deken ende raedt voor dit jaar 1631 gestelt op …… . Ieder hoeken tott dat omegaen sal sijn ende den aenstaenden teijdt des soomers ons begint te verlaeten.

Den eedt van alle schutters.
Wij als schutters nu opcomende ende opcomen sullen, geloven holl ende getrauw te sijn honnen Heer deser Heerlijckheijt ende alle sijne verleende statuten, previlegien ende coninck, deecken ende raedt obedieren in alle die puncten van onsse carten ende allen amenden daer op staende die sulcx misbruijckt, te betaelen tott dienst van die heele schutterije.
Dat sweer ick soo helpt mij Godt ende alle sijne lieve Heijligen.
Ende dat op de edelen handtboge hebbende inder handt, ende sal den eedt begoten worden met twee vaenen biers voor die gansche schutterije. Ende alsdan wesen volle confreer ende schutter.
Maer soo getall grooter wordt, augmenteren naer goet duncken coninck, deken ende raedt.

Van allen saecken voor die camer moeten stichten.
Soo wat differentien sullen muegen geschien op die camer oft in den raem, soo van injurien, crackeel, strijden, uijtslagen, sullen die schutters malkanderen geen libellen senden, citeren oft gebotten van xii, dan alleen voor die camer finieren, uuijtteren voor deken, coninck ende raedt. Op pene die anders doet van twee golt gulden sonder gratie promptelijck betaelen, ende daer toe den officier noijen, ende genieten gelijckelijck, soo niet present en compt hebben van die compositie een vierden part.

Supplicque.
Soo duer oodtmoedich suppliceren aen onse eerwerdige Heere Heer Hubertus Germijs abdt ende prelaet des keijserlijcx moensters ende Heere der stadt St. Trudo, ende Heere tot Halmael Heer Gilis Willems, om bij sijn eerwerdige gelieve te vergunnen aen die schutten camer, om te meugen geprevilegieert wesen van onnoselheijt sonder hon oirsaeck quaeme te geschiedenn dat Godt verhueden wille, dat soet gebueren mochte datter een kint quaeme int vier te vallen ende verbranden oft te verdrincken, sonder die auders daer over te corrigeren vanden Heer oft sijnen officier, ierst betoenende honne onnoselheijt, ende dat sij daer van onschuldich sijn met toen voor recht t'selve bij honne faute niet geschiet, dan wesende in hon affairen ten velde, buijten ter merckt, ten anderen oft geviele dat iemandt van die schutters t'sij man oft vrauw quame onnoselijck onder eenen boem oft wagen overvaeren ende doot bleeff, ende in sulcker gelijcke manieren mits betoonende soo voorschenen, soo in faute niet en betoend onnoselijck verrast te wesen int vallen, soo dat gebueren mach, ende duer niemant kost bellet worden, sal rech van den Heer ende oficier sijnen voortganck nemen naer costume van recht.
Onder stont:
Aldus concept hier bescreven approberen wij Hubertus Heere ende Prelaet St. Truijden ende Heere tott Halmael noch onderwaerts ter ootmoediger beden van Quinten Gilis als deken der bovengeschreven schutterijen, accordeert sijne Hoochwerden d'inhalt deser supplicquen soo veele hem ende sijne jurisdictie is aenraeckende ende dat tott revocatie oft ander ordonnantie.
Gegeven in keijserlijck moenster van St.Trudo desen 2 julius 1639.
Onderteeckent alsoo bij expres beveel van sijne Hoochweerden den Prelaet ende Heere van St. Trudo, Halmael, etc.
Adam van Vorssen,stadthelder.
Wij approberen dese carte. Actum den 9 november 1671.
Was getekend:Michael Prelaet ende Heere van St.Truijden, Heere van Halmael.

© 2003 Herman de Wit, Maarssen
Deze pagina is een onderdeel van de-wit.net